Cukry

Nadawanie nazwy systematycznej jakiemuś związkowi, może sprawić nam większe lub mniejsze trudności, ale po opanowaniu reguł nazewnictwa, utworzenie tej nazwy nie powinno być trudne. Realia, niestety są inne. Pomimo tego, że nazw tych nie musimy uczyć na pamięć (zawsze możemy je utworzyć), to niestety rzadko kojarzą nam się one z wyglądem cząsteczki. Jako przykład podam związek bardziej skomplikowany, czyli związek pochodzenia naturalnego. Związek o wdzięcznie brzmiącej nazwie (2R, 3S, 4R, 5R)-2,3,4,5,6-pentahydroksyheksanal raczej nie skojarzy się nam z białą, krystaliczną substancją produkowaną przez pszczoły, czyli glukozą.

Dlatego wiele związków, a właściwie prawie wszystkie pochodzenia naturalnego, obok nazw systematycznych (rzadko używanych) posiada nazwy zwyczajowe, czyli nazwy które są krótsze i łatwiejsze w zapamiętywaniu, ponieważ często informują nas o miejscu występowania związku. Uważam, że niewielki problem w tym gdy do zapamiętania mamy jedną czy dwie nazwy potoczne. Gorzej gdy musimy zapamiętać tak wiele, nic nie mówiących i nie znaczących dla nas nazw. Właśnie w takim momencie, najmniej spodziewanym jak klasówka, egzamin, kolokwium zauważymy, że nazwy te z tak wielkim trudem przez nas do tej pory przyswajane i pamiętane jeszcze do wczoraj nagle ulatniają się z naszej pamięci. W przypadku cukrów, nie jesteśmy w stanie zapamiętać tylu egzotycznych nazw jak: ryboza, arabinoza, ksyloza i likoza (dla aldopentoz), oraz alloza, altroza, glukoza, mannoza, guloza, idoza, galaktoza i taloza ( w przypadku aldoheksoz). Jedynym elementem który powtarza się we wszystkich tych nazwach, to końcówka -oza, wspólna dla wszystkich aldoz.

Uważam, że zapamiętywanie i dodatkowe kojarzenie nazw z odpowiednim wzorem, jest niemożliwe a wręcz graniczy z cudem. Jeżeli nawet nam się to uda, to nie na długo i dlatego w takich przypadkach bardzo pomocne są reguły mnemotechniczne, pozwalające kojarzyć nic nie znaczące słowa z innymi, łatwiejszymi do zapamiętania.

Zauważmy, że dla szeregu D-aldopentoz Konfiguracja zmienia się jedynie dla węgli nr 2 i 3, a w przypadku D-aldoheksoz przy węglu 2, 3 i 4.

0 ryboza	1 arabinoza	2 ksyloza	3 likoza

Zapamiętywanie tych nazw okaże się dla nas o wiele łatwiejsze, gdy przyswoimy sobie w naszej pamięci zdanie:

Zastanówmy się też nad tym, jak zapamiętać wzory! Aby osiągnąć zamierzony przez nas cel w zapamiętywaniu wzorów przypiszmy poszczególnym nazwom liczby od 0 do 3. Konfigurację dla węgla nr 1 i 5, a właściwie jej brak, oraz dla przedostatniego węgla mamy już ustaloną. Dla węgli nr 2 i 3 przypiszemy osobno (dla każdego) cyfrę 0, gdy grupa hydroksylowa we wzorze projekcyjnym Fischera znajduje się z prawej strony i 1 gdy znajduje się z lewej strony. Przypisane cyfry utworzą liczby (czytane z dołu do góry), w układzie dwójkowym:

Jak widzimy utworzenie nazwy dla wzoru nie będzie trudne. Utworzenie wzoru z nazwy też nie powinno sprawiać nam zbytnich problemów. Musimy tylko liczbę z systemu dziesiątkowego (nazwie przypisaliśmy nr od 0 do 3) zamienić na liczbę systemu dwójkowego. Oto przykład: dla ksylozy (nr 2) w systemie dwójkowym 210 = 102, oznacza to (idąc od dołu), że grupa hydroksylowa znajduje się z lewej strony a następnie z prawej.

0 alloza	1 altroza	2 glukoza	3 mannoza
4 guloza	5 idoza	6 galaktoza	7 taloza

Oto kolejny przykład zapamiętywania skomplikowanych nazw, w którym możemy posłużyć się zdaniem lub dwuwierszem:

aluzyjny altruista, gluchy mandaryn gulgocze idąc galerią talentów¹

Przypisując atomom węgla w pozycji 2,3 i 4 cyfry 0 lub 1 – w zależności od położenia grupy hydroksylowej otrzymamy:

Przejście z nazwy, a właściwie liczby z systemu dziesiątkowego do wzoru liczby systemu dwójkowego i odwrotnie nie powinno już być trudne.